Не забудзем!

Павінны памятаць

Мой бацька не ваяваў на фронце, не быў у партызанах, хаця на пачатку 1941 года яму ўжо споўнілася 18 гадоў: у іх вёсцы, што на Гродзеншчыне, нямецкія салдаты з’явіліся літаральна праз пару дзён ад пачатку вайны.

Бацькі ўсю вайну правялі пад акупацыяй. Дзень вызвалення Беларусі ад фашысцкай акупацыі і Дзень Перамогі лічылі вялікімі святамі. Бо гады пад акупацыяй сталі прагалам у іх жыцці: не было працы, медыцынскага абслугоўвання, не было неабходных прадук таў, вольнага перамяшчэння, спакою і ўпэўненасці ў заўтрашнім дні, не было галоўнага — перспектывы далейшага жыцця.

Фота Т.Бунта.jpg

Маці ўсю акупацыю, як толькі ў вёску прыязджалі фашысты, хавалася, бо баялася гвалту, адпраўкі ў Германію... У вайну ад хвароб і голаду памерлі яе маленькія пляменнікі і сястра, без весткі прапаў родны брат. Напрыканцы вайны ўсіх жыхароў іх вёскі немцы, адступаючы, пагналі перад сабой у Германію, а хаты падпалілі... Калі людзі вярнуліся назад, ім прыйшлося капаць зямлянкі і яшчэ доўга, цяжка будавацца і абжывацца... Але мае бацькі лічылі, што ім па шчасціла — пашчасціла перажыць ваеннае ліхалецце. Яны не былі ветэранамі вайны, яны проста валодалі тым, што называюць народнай памяццю, і нам, дзецям, падчас даверлівых размоў расказвалі пра сваё дзяцінства і маладосць, і, канешне, пра вайну і пра тую радасць, якую прынесла ім вызваленне.

Маіх бацькоў ужо няма на гэтым свеце, але ў кніжнай шафе бацькоўскага дома па-ранейшаму стаяць кнігі. І сярод іх ёсць адна, якую мая маці перачытвала да самай сваёй смерці — «Я з вогненнай вёскі...» Алеся Адамовіча, Янкі Брыля і Уладзіміра Калесніка. У гэтай кнізе сабраны ўспаміны нашых землякоў, якія сталі сведкамі карных аперацый фашыстаў на тэрыторыі Беларусі падчас Другой сусветнай вайны.

Гэта кніга — зварот да ўсіх нас з просьбай памятаць пра больш за 200 разбураных гарадоў і пра больш за 9000 спаленых беларускіх вёсак...

На маю думку, гэтую кнігу павінен прачытаць кожны беларус. Прачытаць і запомніць. 

Пад мірным небам

У нашым дзяцінстве самымі папулярнымі былі кінастужкі пра вайну. І кожны раз, паглядзеўшы мастацкую стужку, у якой галоўныя героі праходзілі праз страшныя выпрабаванні, гінулі на фронце ці ў партызанскім атрадзе, пакутвалі ў канцлагерах ці жылі пад акупацыяй, мой бацька ўзнімаўся з крэсла, цяжка ўздыхаў і паўтараў: «Вось пабачыце, дзеці, гэта была апошняя вайна на Зямлі! Пасля яе людзі зразумелі, што ваяваць, забіваць адзін аднаго — страшна і бессэнсоўна!». І мы верылі яму і жылі шчаслівыя, спакойныя і ўпэўненыя, што вайны ніколі не будзе! Як ён памыляўся, мой дарагі і мудры татачка!..

Фота з Інтэрнету.jpg

Прыходзяць новыя пакаленні, і ўсё пачынаецца спачатку — перадзел улады, фінансавых сродкаў, дзяржаў. І зноў палае зямля і ляцяць бомбы на жылыя кварталы, і гінуць людзі, і плачуць дзеці. І ўсё гэта сёння, і ўсё гэта зусім побач! Але калі ў гады той далёкай вайны было зразумела, хто свой, а хто вораг, то сёння часта свой страляе ў свайго... Гэтага не адолеў бы сваім розумам мой бацька.

Маё пакаленне нарадзілася і пражыло вялікую частку свайго жыцця пад мірным небам. Пра тое, як гэта важна, мы зразумелі па-сапраўднаму толькі цяпер, калі ў навінах бачым разбураныя жылыя дамы, знявечаных людзей, бачым слёзы на вачах мацярок, страх у вачах дзяцей...

Гэта вялікае шчасце, калі няма вайны, калі на нашы дамы і агароды не падаюць ракеты і снарады, а дзеці не баяцца гулу верталётаў і самалётаў.

Толькі б не было вайны

У дзяцінстве я любіла вучыцца. Школа засталася ў маёй душы светлым, сонечным успамінам. Адзін з самых цудоўных святаў для мяне — Дзень ведаў. І сёння напярэдадні яго мяне ахоплівае хваляванне і туга па тым часе, калі сонечным ранкам з вялікім букетам вяргінь у адной руцэ і новым партфелем у другой крочыла ў бок школы. Як радасна было зноў увайсці ў прыгожы, светлы клас, у якім яшчэ пахне свежай фарбай, сесці за сваю любімую парту, дастаць з партфеля і адкрыць пакуль што чыстыя сшыткі і верыць, што ў іх будуць толькі добрыя адзнакі! А галоўнае — сустрэцца з аднакласнікамі, па якіх ужо пачынала сумаваць, пачуць іх знаёмыя галасы, смех. Шчаслівае дзяцінства!

Некалькі год таму напрыканцы лета разам з удзельнікамі выязнога мерапрыемства Беларускага саюза жанчын, якое праходзіла ў Жлобіне, я наведала мемарыяльны комплекс «Дзецям — ахвярам вайны» у гарадскім пасёлку Чырвоны Бераг. Расповед экскурсавода проста ашаламіў. Нават цяжка было сабе ўявіць, што людзі могуць пайсці на такое злачынства!..

У чэрвені 1944 года, калі фронт наблізіўся да гэтых мясцін, у Чырвоным Беразе ў будынках саўгаса- тэхнікума фашысты адкрылі ваенны шпіталь. Побач са шпіталем быў створаны канцэнтрацыйны лагер, куды дастаўлялі дзяцей 8–14 гадоў. Дзіцячая кроў павінна была ратаваць жыццё нямецкіх параненых, якіх станавілася ўсё больш. Праз лагер прайшло 1990 дзяцей.

Сёння на гэтым месцы — клас. Мемарыяльны. Дваццаць адна парта с белага мармуру, за якія ніхто ніколі не сядзе. На партах — чырвоныя кветкі. Чырвоныя на белым — быццам кроплі крыві... На мемарыяльнай школьнай дошцы — тэкст, напісаны дзіцячай рукой. Гэта пісьмо дзяўчынкі, напісанае з няволі свайму бацьку на фронт. Ліст нельга чытаць без слёз. І постаць дзяўчынкі, якая ўзняла свае рукі і скрыжавала іх над галавой, быццам жадае засланіцца ад смерці і здзекаў, быццам крычыць на ўвесь свет: «Абараніце мяне, людзі!».

Час ад часу я чую іранічнае: «Ат, людзі ў нас — нейкія дурныя: ім усяляк добра, абы вайны не было!». Мая мама звычайна ў такіх выпадках уздыхала: «Зажраліся, даруй ім, Гасподзь!».

Тамара Бунта, фота аўтара





На службе мира
Навыки отработаны
Архив выпусков