Гідролаг без дыплома

Першае знаёмства з бабрамі, праўда, завочнае, адбылося ў дзевяцігадовым узросце, калі ў мае рукі трапіла кніга Янкі Маўра «Палескія рабінзоны».

113-1485440565.jpg

Вось так апісваў аўтар гэтых цікавых жывёлін: «Хутка з вады зноў высунулася тупая, круглая галава. Праз хвіліну — другая, трэцяя. Двое падышлі да пачатага дрэва і ўзяліся за працу. Якія яны былі смешныя, нязграбныя! Хвост шырокі, нібы рыдлёўка, і пакрыты не поўсцю, а нейкай лускай. Пальцы задніх ног злучаны плеўкай, як у гусей. На пярэдніх жа пальцах плеўкі няма, затое кіпцюры вострыя, а на другім пальцы нават падвойныя. Густая бураватая поўсць аж блішчыць на сонцы.

Двое «дрывасекаў» сталі з абодвух бакоў на заднія лапы, абаперліся яшчэ на хвасты і ўзяліся за працу так, што толькі трэскі пасыпаліся. Трэці зноў палез на сваю хату, чацвёрты пачаў цягнуць з берага дрэўца таўшчынёю з руку чалавека. Цяжкая праца! Таргане крыху — і адпачывае. Яму на дапамогу прыйшоў новы таварыш. Тым часам дрэва хіснулася, храснула. «Дрывасекі» адскочылі ўбок, а рэшта баброў кінулася ў ваду». Апісана, дарэчы, вельмі дакладна, з веданнем справы.

IMG_20200412_194900.jpg

Пазней даводзілася бачыць сляды дзейнасці баброў у ландшафтным заказніку «Блакітныя азёры» — акуратна завостраныя алоўкі асін у прыбярэжнай паласе. Падчас сплаву на байдарках па Прыпяці быў заўважаны ў вадзе адважны плывец.

А сёлета пашчасціла натрапіць на месца жыхарства баброў, зблізку ўбачыць іх хатку, ацаніць пабудаваныя запруды, плаціны, адмыслова створаную сістэму каналаў. Але самі гаспадары на вочы не паказаліся. Убачанае выклікала вялікую павагу да гэтых грызуноў. Пры адносна малых памерах звяркі выканалі такі аб’ём працы! На ўчастку невялічкай і неглыбокай рачулкі ўтварыўся каскад ставоў, і даволі глыбокіх, ніжэй плацін цячэнне ракі станавілася заўважна больш павольным.

IMG_20200412_195150.jpg

Аказваецца, у такіх ставах вада паспявае адстаяцца, пазбавіцца шкодных прымесей (як правіла, у рэкі трапляе вада з палёў, на якіх вядзецца сельскагаспадарчая дзейнасць) і імчыць далей, да мора, чыстай. А калі вада чыстая, яе з задавальненнем насяляюць малюскі, рыбы. Раз ёсць кармавая база, то з’яўляюцца птушкі, звяры, напрыклад выдра, хахуля, андатра. Тыя віды водных раслін, якія адчувальныя да наяўнасці-адсутнасці ў вадзе мінеральных угнаенняў. Меншая хуткаплыннасць рэк запавольвае працэс эрозіі берагоў. Так што карысць для прыроды ад дзейнасці баброў відавочная. Паваленыя бабрамі дрэвы служаць кормам для зайцоў, капытных.

У апошнія гады, калі і ў нашай краіне назіраюцца засушлівыя перыяды, калі пачынаюць гарэць тарфянікі і лясы, што прыносіць вялікую шкоду экалогіі, відаць, варта звярнуць увагу на мокрыя ландшафты, якія ўтвараюцца ў месцах жыхарства баброў. Справа ў тым, што запруды затрымліваюць асадкі, адпаведна, падымаецца ўзровень падземных вод. І ў такіх месцах наўрад ці разгуляецца агонь... Варта пра гэта памятаць і даць магчымасць спакойна жыць і працаваць бабрам. Звычайна людзі рэагуюць негатыўна, калі бачаць сточаныя пянькі-алоўкі дрэў, але трэба разумець, што, як правіла, бабры цікавяцца маладымі дрэвамі малакаштоўных парод: асінай, лазой, вольхай... І ад дзейнасці людзей прырода пакутуе значна больш.

IMG_20200412_195510.jpg

Цікава, як грызун прыстасаваўся да жыцця ў вадзе: каб мець магчымасць грызці, перацягваць часткі раслін пад вадой, ён мае раздвоеныя губы, якія могуць змыкацца пасля разцоў. І вада не трапляе ў пашчу. Вушныя ракавіны невялікія, падчас нырання складваюцца. Ноздры таксама закрываюцца. Вялікі аб’ём лёгкіх дазваляе быць пад вадой 10–15 хвілін. Каб поўсць не намакала, яе звяркі рэгулярна змазваюць тлушчам, які выпрацоўваюць адмысловыя залозы. Падпушак утрымлівае паветра, што стварае перашкоду для намакання. Таму бабру дастаткова, вылезшы з вады, добра атрэсціся. І ўсё, ён сухі. На задніх канечнасцях — перапонкі. Выдатны слых баброў дазваляе ім сачыць за станам узведзеных плацін на адлегласці. Калі плынь вады становіцца мацнейшай, мяняецца гук бруючай вады. Гэта ўлоўліваюць будаўнікі-гідролагі, адразу з’яўляюцца на месцы і папраўляюць плаціну. Бабры вельмі асцярожныя звяркі, таму ўбачыць іх за працай не кожнаму шчасціць. Дарэчы, папярэджваюць астатніх пра небяспеку яны ўдарам хваста па вадзе.

IMG_20200412_200732.jpg

Харчуюцца бабры выключна расліннасцю. Рацыён складаюць кара і маладыя галінкі дрэў, прыбярэжныя расліны: аір, мячэўнік, снітка. За суткі бабёр з’ядае каля 900 г кары. На зіму нарыхтоўваюць корм так: сцягваюць у ваду галіны, кавалкі дрэў. Важаць бабры ў сярэднім 20 кг, звычайна найбольшую вагу набіраюць перад зімой, яна можа дасягаць 50 кг і больш. Парныя разцы аранжавага колеру самазаточваюцца: знешняя паверхня зубоў пакрыта цвёрдай эмаллю, а ўнутраная — менш цвёрдая. Растуць зубы да 0,5 см у месяц. Мышцы сківіц вельмі магутныя, таму за пару хвілін бабёр можа перагрызці дрэўца дыяметрам пяць — сем сантыметраў.

Прыродных ворагаў у бабра мала. Зрэдку іх падсцерагаюць ваўкі, рысі. Для маладняка небяспечныя лісы, філіны, шчупакі. Зразумела, калі здараецца анамальная суш, то звяркі становяцца лёгкай здабычай драпежнікаў... Жывуць у прыродзе да 20 год, у няволі — да 35.

IMG_20200509_181157.jpg

У нашай краіне сто гадоў назад бабры былі пад пагрозай знішчэння, нават быў створаны на рацэ Беразіне запаведнік, каб захаваць папуляцыю. На шчасце, зараз сітуацыя зусім іншая.

Выява бабра калісьці красавалася на грашовай адзінцы Рэспублікі Беларусь наміналам тры рублі. У 2006 годзе ў горадзе Бабруйску гэтаму грызуну быў пастаўлены помнік.

Галіна Баравіцкая, фота аўтара i з адкрытых крынiц





Мы так хотим, чтобы лето не кончалось!..
Куропаты — наглая ложь «свядомых»
Архив выпусков